شرح نهج البلاغه – شرح: کمال الدین میثم بن علی میثم بحرانی

نیایش

از سخنان امام (ع) است که از خداوند طلب مغفرت مى‏کند و ضمنا چگونگى دعا کردن را به ما مى‏آموزد.

واى: وعده دادن.

رمزات: جمع رمزه: با گوشه چشم، ابرو و یا لب به چیزى اشاره کردن.

سقط من الشى‏ء: شیئى پست و بى‏ارزش.

هفوه: لغزش.

خداوندا! گناهانى را که تو بر آنها از من واقفترى بیامرز و اگر من دوبار به سوى گناه بازگشتم تو به سوى آمرزش بر من باز گرد. پروردگارا، آنچه من تعهد انجام آن را داده بودم ولى تو وفاى به آن عهد را از من ندیدى بیامرز. من به تو پیمان بندگى و اطاعت سپردم، وفاى به این پیمان را از من نیافتى. خداوندا بر من ببخشاى آنچه را به زبانم به تو نزدیک شدم ولى با قلبم با آن مخالفت کردم با زبانم اظهار توبه، پشیمانى و ندامت کردم. اما دلم در این گفتار همراه زبانم نبود. الهى! اشارات گوشه چشم که ستمگرى را بر علیه مسلمانى تحریک و زیر چشمى به ناموس کسى نگریسته و بدین سبب مرتکب گناهى شده باشم، بیامرز خداوندا، گفتار ناهنجار آرزوهاى نابجاى دل، و لغزشهاى زبانم را عفو فرموده از من درگذر. امام (ع) در تمام فرازهاى این دعا از خداوند سبحان طلب مغفرت و آمرزش مى‏کند. مقصود از آمرزش بنده به وسیله خداوند، یا این است که حضرت حق در قیامت گناهانت را بپوشاند تا به هلاکت اخروى دچار نشود و یا گناهانش را براى مردم دنیا فاش نکند تا رسوا شود. مغفرت به هر دو معنى، نتیجه‏اش یک چیز است و آن توفیق دست یافتن به سعادت اخروى و دورى از پیروى شیطان بر انجام گناه است، پیش از صدور گناه یا قبل از آن که معصیت برایش بصورت ملکه نفسانى شود. منظور از غفران خداوند امورى است به ترتیب زیر: 1- بخشش گناهانى که خداوند بدآنها آگاهتر است عبارت از انجام امورى است که در نزد خداوند گناه شمرده مى‏شود ولى انسان گناه بودن آنها را نمى‏داند، و آنها را مرتکب مى‏شود. چون انسان علم به گناه بودن آنها ندارد، مکررا آنها را انجام مى‏دهد. این است معناى کلام حضرت، که اگر من به انجام گناه بازگشتم تو مغفرتت را بر من تکرار کن. تکرار مغفرت و آمرزش خداوند در پى تکرار چنین گناهى است. 2- غفران و آمرزش وعده‏هایى که در پیش خود براى رضاى خدا انجام دادن آنها را تعهد کرده اما آنها را انجام نداده است، شک نیست که خوددارى نفس از انجام دادن کارنیک و عدم وفاى به عهد از وسوسه‏هاى شیطانى است. که واجب است انسان از خداوند مغفرت بخواهد تا گناهش را بپوشاند، جاذبه‏اى در نفس براى انجام عمل پدید آورد، و از پیروى شیطان بازش دارد. 3- آمرزش و غفران خواستن از این که نفس، کارهاى خیر مورد رضاى خدا را با ریاکارى و خود بینى و غرور در مى‏آمیزد و نیت قربت را به قصد غیر خدا تبدیل مى‏کند. تردیدى نیست که این شرک خفى بوده، مانع عروج به مقامات عالى مى‏شود. پس به منظور جبران، آمرزش خداوندى، پیش از آن که این حالت رسوخ نفسانى پیدا کند، نیاز شدیدى احساس مى‏شود. 4- مغفرت خواستن از گناهانى که با اشاره صورت مى‏گیرد، و به ظاهر ما آنها را گناه نمى‏دانیم مثلا انسان با گوشه چشم غضبناک به شخصى نگاه کند تا بر او عیب بگیرد یا مسخره‏اش کند و یا بر او ستمى روا دارد. این چنین نگاهى از حدود شرعى بیرون است و گناه به حساب مى‏آید. این نگاههاى تحقیر آمیز از وساوس شیطانى نشات گرفته و شایسته است که انسان از خداوند بخواهد تا زمینه چنین گناهى را از میان ببرد و نفس را از چنین خطرى در امان بدارد. 5- آمرزش طلبى از گفتار زشت، پست و بى‏ارزش. سخنان بى‏ارزش گفتارى هستند که از حدود شریعت بیرونند و انسان را از راه راست منحرف مى‏کنند. 6- مغفرت خواهى از شهوات نفسانى. بعضى کلام امام (ع) را شهوات قلب قرائت کرده‏اند که منظور کششهاى نفسانى و خواسته‏هاى بیجاست و بعضى دیگر سهوات قلب روایت کرده‏اند که در این صورت منظور اشتباهاتى است که انسان بر اثر اندیشه نادرست بدان مبتلا مى‏شود و با فرمان خدا مخالفت مى‏کند. این وسوسه‏هاى ناصواب نفسانى اعضا و جوارح را به کارهاى خارج از محدوده دستورات الهى تحریک مى‏کند. اندیشه‏هاى نادرست ذهنى، اگر چه در عمل ظهور پیدا نکنند، این حقیقت را نمى‏توان انکار کرد که تمرکز آنها در ذهن، بندگان خدا را از پیمودن راه حق باز مى‏دارد چنان که افراد فرو رفته در خوشیهاى دنیوى تا بدان حد، مستغرق دنیا مى‏شوند، که گاهى یک نماز را، دوبار مى‏خوانند، و تعداد رکعتها و سجده‏هاى نماز را فراموش مى‏کنند. آمرزش این گونه افراد به این است که خداوند اسبابى را فراهم کند تا از این حالت بیرون آیند. 7- آمرزش خواهى از گناهانى که از لغزش زبان حاصل شده است ریشه چنین گناهى وسوسه‏هاى شیطانى مى‏باشد و آمرزش آن، توفیق یافتن بر مقاومت در برابر هواهاى نفسانى است. پس از توضیح معناى مغفرت خواهى، در کلام امام (ع) با توجه به این که شیعه معصوم بودن امام را واجب مى‏داند. آمرزش طلبى آن بزرگوار از پیشگاه خداوند در موارد فوق به دو صورت توجیه مى‏شود: 1- مغفرت خواستن آن حضرت بر فرض وقوع است. یعنى اگر چنین گناهانى از امام صادر شود خداوند آنها را ببخشد. گویا امام (ع) چنین عرض مى‏کند. خداوندا اگر چنین گناهانى را مرتکب شوم آنها را بیامرز در جاى خود ثابت شده است که اگر کلامى به صورت قضیه شرطیه بیان شود، صادق بودن یک جزء به معناى صادق بودن تمام اجزا نیست: بنابراین لازمه سخن امام این نیست که گناهى از وى صادر شده است و نیاز به آمرزش دارد، و با انتفاى شرط مشروط منتفى است. این توجیه براى کلام امام (ع) توجیه دقیقى است. 2- این دعا را امام (ع) براى تربیت افراد امت، و آموزش دادن چگونگى آمرزش خواهى از گناهان آورده‏اند. و یا به منظور تواضع و فروتنى در پیشگاه حق و اقرار به بندگى ذکر کرده‏اند. چون انسان با صرف نظر از معصوم بودن زمینه تقصیر و گناه را دارد. توجیه دوم براى کلام امام (ع) هر چند توجیه خوبى است به پا به توجیه اول نمى‏رسد. اما کسانى که امام (ع) را معصوم نمى‏دانند، کلام حضرت را حمل بر معناى ظاهر آن کرده اشکال در آن نمى‏بینند.