2. تبليغ عملى و غير مستقيم

چنان‏که گفتيم يوسف در دامنه‏اى وسيع به تبليغ عملى پرداخت و بيش از آن که گفتارش مروج توحيد و فضايل اخلاقى باشد عمل و سلوک ويژه او در مردمان مؤثر مى‏افتاد. به آنها درس عبرت مى‏داد. پيامبرى که از تمام نعمت‏ها و تمکن ها بهره‏مند گرديد. اما هيچ‏کدام او را از ياد و توکل بر خدا غافل ننمود؛

کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنا المُخْلَصِينَ؛(10)

و اينچنين (کرديم) تا بدى و زشتکارى را از او باز گردانيم، چرا که او از بندگان مخلص ما بود.

و به فضل الهى، چنانکه خود مى‏گويد به فساد و انحراف نگراييد؛

وَإِلّا تَصْرِفْ عَنِّى کَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَکُنْ مِنَ الجاهِلِينَ؛(11)

و اگر نيرنگ آنان را از من باز نگردانى، به سوى آنها خواهم گراييد و از نادانان خواهم شد.

در اين محور نيز شيوه‏هاى جزيى و عملى متعددى وجود دارد.

الف) مقاومت دربرابر وسوسه و ترجيح زندان بر گناه -

داستان عفت يوسف و امتناع او از پذيرش درخواست خيانت آميز زليخا بهتر از ده‏ها و صدها کتاب اخلاقى و ارشادى مى‏تواند نتيجه بخش و مؤثر باشد، چرا که از رهگذر تبليغ عملى و عينى به القا و ترويج ارزش‏هاى اخلاقى مى‏پردازد. يوسف در حالى که مى‏توانست با کمترين تمايل و سازش به منزلت والاى دنيوى در دستگاه فرعونى برسد، رضاى الهى را ترجيح داد که موجب خشم قدرتمندان گرديد و او را به زندان افکند. وقتى همسرعزيز، پس از نشست و مهمانى زنان اشراف، دوباره خواسته پليد خويش را مطرح کرد، يوسف اينچنين با خداى خود نجوا مى‏کرد؛

قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمّا يَدْعُونَنِى إِلَيْهِ؛(12)

گفت: پروردگارا، زندان نزد من از آنچه مرا بدان مى‏خوانند محبوب تر است.

برخى نيز گفته‏اند، چون زليخا با اصرار زياد انجام خواسته خود را مى‏طلبيد و يوسف بر امتناع خود پاى مى‏فشرد، زليخا او را به زندان تهديد کرد، اما او فرمود: يکفينى ربى (خداى مرا کفايت کند).(13)

يوسف دربرابر توطئه همسر عزيز به‏گونه‏اى جدى امتناع مى‏ورزد که حتى منجر به پاره‏شدن پيراهنش بدست زليخا مى‏گردد و از طرفى شجاعانه و با صلابت مى‏ايستد و مقاومت مى‏ورزد که در نهايت زليخا در حضور زنان دربارى به عصمت يوسف اعتراف مى‏کند؛

وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ؛(14)

آرى من از او کام خواستم ولى او خود را نگاه داشت.

اين درس عبرت بزرگى از سوى يوسف است که به ما نشان مى‏دهد چگونه انسان مى‏تواند زندگى دشوار و زجرآور را بر خوشى و آسايش ترجيح دهد، در شرايطى که زندگى آسوده همراه با زيانکارى روحى و اخلاقى باشد.(15)

درس ديگر و پيامد تبليغى ديگر اين ماجرا، مقاومت دليرانه يوسف دربرابر شرايط جبار حاکم است که همچون پدران بزرگوارش دربرابر شرايط نامطلوب سر فرود نمى‏آورد، بلکه با مقابله با آنها سعى در تغيير و اصلاح و بهبود آن مى‏نمايد.

ب) تکريم پدر و مادر -

از جلوه‏هاى تبليغ عملى در سيره يوسف، تکريم و احترام عميق والدين است. او هرچند به مقام نبوت و رياست کشورى پهناور يعنى عزت ظاهرى و معنوى نايل شده بود هرگز احسان و اکرام پدر و مادر را از ياد نبرد، بلکه به‏طور کامل و در همه مراحل آن را ادا نمود:

مرحله اول: از آن‏جا که يوسف مى‏داند اندوه پدر بر فراق او بس عظيم است براى تسلى خاطرش، پيراهن خويش را برايش ارسال مى‏کند؛

إِذْهَبُوا بِقَمِيصِى هذا فَأَلْقُوهُ عَلى‏ وَجْهِ أَبِى يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِى بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِينَ؛(16)

اين پيراهن مرا ببريد و آن را بر چهره پدرم بيفکنيد تا بينا شود. و همه کسان خود را نزدمن آوريد.

و در واقع با اين کار يکى از معجزات الهى خود را نيز آشکار مى‏سازد.

مرحله دوم: هنگامى که پدر و مادر و برادرانش به قلمرو حکمرانى او مى‏رسند:

فَلَمّا دَخَلُوا عَلى‏ يُوسُفَ آوى‏ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ؛(17)

پس چون بر يوسف وارد شدند، پدر و مادر خويش را در کنار خويش گرفت و گفت: ان‏شاء الله، در امان داخل مصر شويد.

مرحله سوم: پدر و مادر را بر تحت عزت و سلطنت مى‏نشاند.

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلىَ العَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُؤْياىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّى حَقّاً؛(18)

و پدر و مادرش را بر تحت نشانيد و جملگى پيش او به سجده در افتادند و يوسف گفت: اى پدر، اين تعبير خواب پيشين من است. به يقين پروردگارم آن را راست گردانيد (تحقق بخشيد).

جالب است که اين تکريم شامل برادر کوچک و حتى برادرانى که با توطئه‏اى شيطانى جان او را در معرض خطر مرگ قرار داده بودند نيز مى‏شود، و اين بدان جهت است که رحمت نبوت خطاکاران را نيز در بر مى‏گيرد. او وقتى برادرش را در حضور خود ديد چنين کرد:

وَلَمّا دَخَلُوا عَلى‏ يُوسُفَ آوى‏ إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّى أَنَا أَخُوکَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا يَعْمَلُونَ؛(19)

و چون بر يوسف وارد شدند، برادرش بنيامين را نزد خود جاى داد و گفت: من‏برادرتوام. پس از آنچه برادران مى‏کردند، غمگين مباش.

و در برخورد با برادران گنهکارش،

قالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْکُمُ اليَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ ألرّاحِمِينَ؛(20)

يوسف گفت: امروز بر شما سرزنشى نيست. خدا شما را مى‏آمرزد و او مهربان‏ترين مهربانان است.

بسم الله()