راز و نياز با خدا

يوسف پيامبر (بخش سوم)

حامد خدادادي — Wed, 16 Jul 2008 09:00:00 GMT

ج - حلم، گذشت و بزرگوارى -

تبليغ عملى در غالب موارد از طريق التزام به فضايل اخلاقى و كرامت‏هاى نفسانى تحقق مى‏پذيرد كه يكى از مهم‏ترين آنها گذشت و برخورد بزرگوارانه به جاى انتقام است. يوسف در مقاطع متعدد، حلم و عفو را بر واكنش قهر آميز و تند ترجيح داد؛ نخست آن زمان كه با كيد زنان مواجه گرديد و پس از ساليان رنج و حبس، بى‏گناهى‏اش آشكار گرديد و حتى به قدرت و مكنت كم‏نظير دست يافت، اما به‏جاى سرزنش و انتقام، عفوو اغماض را در مورد منحرفان فسادانگيز در پيش گرفت و تنها به عبادت حق و اطاعت فرمان او سفارش كرد.

همچنين زمانى كه برادران خطا كارش براى اخذ سهميه و روزى خود از غلات آمده بودند، به‏گونه‏اى برخورد كرد كه در كرم او طمع كرده و سهم افزون‏ترى طلبيدند؛ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا(21) (پس پيمانه ما را تمام بده و بر ما تصدق كن). البته اين موضوع با يادآورى ماجرا به‏منظور تنبه برادران تعارضى ندارد؛ خطاب به ايشان به صورت پرسش گفت:

قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذ أَنْتُمْ جاهِلُونَ؛(22)

گفت: آيا دانستيد كه وقتى نادان بوديد، با يوسف و برادرش چه كرديد؟

يعنى آيا زشتى اعمالتان را در حق يوسف و برادرش مى‏دانيد؟ و پيش از پايان سخن عذرى نيز بر ايشان طرح كرد كه شما جاهل بوديد و زشتى اين كار را نمى‏دانستيد. پس توبه كنيد و اين كلامى پر از شفقت و نصيحت بود نه با عتاب و سرزنش، و چنان كه اخلاق انبياست، او حق خدا را بر حق خويش برگزيد.(23)

آن‏گاه، انتقال يوسف از اين موضوع به ياد خدا جالب توجه است؛ هنگامى كه ايشان يوسف را شناختند، چنين گفت:

قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِى قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لايُضِيعُ أَجْرَ المُحْسِنِينَ؛(24)

گفت: آرى من يوسفم و اين برادر من است. خدا بر ما منت نهاده است. به راستى كسى كه تقوا و صبر پيشه كند، خدا پاداش نيكوكاران را تباه نمى‏كند.

همچنين پس از اعتراف برادران به خطا و خيانت بزرگشان، بدون هيچ قدرت‏نمايى و رجزخوانى و توبيخ، با كمال مهر و عطوفت مى‏فرمايد:

قالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ ألْرّاحِمِينَ؛(25)

گفت: امروز بر شما سرزنشى نيست. خدا جملگى شما را مى‏آمرزد و او مهربانترين مهربانان است.

در اين‏جا نيز در آخرين جمله، آنها را به رحمت و غفران الهى توجه مى‏دهد.

3. اتخاذ شيوه‏هاى متنوع براى پيشبرد دعوت

يوسف(ع) علاوه بر شيوه‏هاى عملى و غير مستقيم، روش‏هاى دقيق و ظريف را براى زمينه‏سازى مؤثرتر دعوت توحيدى و نفوذ در دل مخاطبان در پيش مى‏گرفت تا پيام محورى تمام نبوت‏ها و رسالت‏ها يعنى توحيد را به آدميان برساند. اين روش‏ها عبارتند از:

الف) تلاش براى دفع كامل اتهام

يوسف صديق در كناره گيرى از گناه و مقاومت دربرابر شرايط، چيزى جز رضايت الهى را در نظر نداشت، اما دربرابر تهمت و بدبينى ايجاد شده در اثر جوسازى همسر عزيز مصر، خود را موظف به دفاع از شخصيت و كرامت خود و اثبات صداقت و پاكدامنى خويش مى‏دانست، تا راه را براى دعوت الهى خود هموار و موانع نفوذ در دل‏ها را بر طرف سازد، چراكه وجود نقاط ضعف و اتهامات، چه درست و چه نادرست، در مورد مبلّغان باعث تيرگى فضاى تبليغى و عدم وصول پيام دعوت به اعماق جان مخاطبان مى‏شود؛ ازاين‏رو، على‏رغم آن كه عزيز مصر پس از بررسى ماجرا يوسف را به روى‏گردانى و فراموشى آن سفارش و زليخا را خاطى معرفى مى‏نمايد و زليخا نيز در حضور زنان دربارى به پاكى و بى گناهى يوسف اعتراف مى‏كند. يوسف به اين ميزان از برائت و ثبوت بى‏گناهى اكتفا نمى‏كند، چرا كه شايد موضوع هنوز در سطح جامعه و عموم مطرح‏نشده و يا از پادشاه (فرعون وقت) مخفى‏مانده است؛ از اين رو، زمانى كه پس از چندين سال تحمل شرايط سخت زندان مأمور آزادى به نزد او مى‏رود، برخلاف عادت معمول زندانيان - كه مشتاقانه براى رهايى لحظه‏شمارى مى‏كنند - براى آزادى خود شرطى معين مى‏كند كه حاصل آن اثبات و اعلان برائت كامل اوست:

قالَ ارْجِعْ إِلى‏ رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللّاتِى قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّى بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ؛(26)

يوسف گفت: نزد آقاى خويش برو و از او بپرس كه حال آن زنانى كه دست‏هاى خويش بريدند، چگونه است؟ زيرا پروردگار من به نيرنگ آنها آگاه است.

بار ديگر موضوع را با آن زنان در ميان مى‏نهند و ايشان برائت بى ترديد يوسف را اذعان‏مى‏نمايند.

قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ؛(27)

زنان گفتند: منزه است خدا، ما گناهى بر او نمى‏دانيم.

و همسر عزيز هم دوباره بر معصوميت او صحه مى‏گذارد؛

الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصّادِقِينَ؛(28)

اكنون حقيقت آشكار شد. من بودم كه از او كام خواستم، و بى شك او از راستگويان است.

و نتيجه آن مى‏شود كه پادشاه پس از اطلاع از چند و چون قضيه، يوسف را از خواص خود قرار مى‏دهد و او را به سمت خزانه‏دارى مملكت پهناور مصر مى‏گمارد. علامه طباطبايى درباره تلاش يوسف براى اثبات بى گناهى خود مى‏گويد:

يوسف براى اين كه شايعات و تبليغات عليه خود را در ميان مردم و درباريان خنثى سازد و بى گناهى خويش را اثبات نمايد به مأمور پادشاه مصر براى آزادى‏اش گفت: برگرد و بپرس كه قضيه دست بريدن زنان دربارى چه بوده است! يوسف با ظرافت تمام وارد مى‏شود و بدون اين كه ملكه يا ديگر زنان را متهم كند، با ادب كامل سرنخى به پادشاه مى‏دهد تا او در پى تحقيق به همه جزئيات ماجرا واقف گردد و از پاكى و برائت او آگاهى‏يابد.(29)

در پايان اين سخن بد نيست اشاره كنيم كه اگر آيات 52 و 53 سوره يوسف (ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّى لَمْ‏أَخُنْهُ بِالغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى كَيْدَ الخائِنِينَ * وَما أُبَرِّئُ نَفْسِى إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلّا ما رَحِمَ رَبِّى - يوسف (يا زليخا) گفت: اين اعاده حيثيت براى آن بود كه عزيز بداند من در نهان به او خيانت نكردم و خدا نيرنگ خائنان را به جايى نمى‏رساند) را گفته زليخا بدانيم - چنان كه از سياق آيات بر مى‏آيد و برخى از مفسران نيز بدان اشاره كرده‏اند(30) اين اعترافات حاكى از تأثير عميق و شگرف دعوت عملى يوسف است كه توانست فرد فاسق و منحرفى را اين‏گونه به‏سوى خدا باز آورد كه جمله <إلّا ما رَحِمَ رَبّىِ» را از عمق جان سر دهد.

يوسف پيامبر (بخش دوم)

حامد خدادادي — Wed, 09 Jul 2008 12:42:00 GMT

2. تبليغ عملى و غير مستقيم

چنان‏كه گفتيم يوسف در دامنه‏اى وسيع به تبليغ عملى پرداخت و بيش از آن كه گفتارش مروج توحيد و فضايل اخلاقى باشد عمل و سلوك ويژه او در مردمان مؤثر مى‏افتاد. به آنها درس عبرت مى‏داد. پيامبرى كه از تمام نعمت‏ها و تمكن ها بهره‏مند گرديد. اما هيچ‏كدام او را از ياد و توكل بر خدا غافل ننمود؛

كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنا المُخْلَصِينَ؛(10)

و اينچنين (كرديم) تا بدى و زشتكارى را از او باز گردانيم، چرا كه او از بندگان مخلص ما بود.

و به فضل الهى، چنانكه خود مى‏گويد به فساد و انحراف نگراييد؛

وَإِلّا تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الجاهِلِينَ؛(11)

و اگر نيرنگ آنان را از من باز نگردانى، به سوى آنها خواهم گراييد و از نادانان خواهم شد.

در اين محور نيز شيوه‏هاى جزيى و عملى متعددى وجود دارد.

الف) مقاومت دربرابر وسوسه و ترجيح زندان بر گناه -

داستان عفت يوسف و امتناع او از پذيرش درخواست خيانت آميز زليخا بهتر از ده‏ها و صدها كتاب اخلاقى و ارشادى مى‏تواند نتيجه بخش و مؤثر باشد، چرا كه از رهگذر تبليغ عملى و عينى به القا و ترويج ارزش‏هاى اخلاقى مى‏پردازد. يوسف در حالى كه مى‏توانست با كمترين تمايل و سازش به منزلت والاى دنيوى در دستگاه فرعونى برسد، رضاى الهى را ترجيح داد كه موجب خشم قدرتمندان گرديد و او را به زندان افكند. وقتى همسرعزيز، پس از نشست و مهمانى زنان اشراف، دوباره خواسته پليد خويش را مطرح كرد، يوسف اينچنين با خداى خود نجوا مى‏كرد؛

قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمّا يَدْعُونَنِى إِلَيْهِ؛(12)

گفت: پروردگارا، زندان نزد من از آنچه مرا بدان مى‏خوانند محبوب تر است.

برخى نيز گفته‏اند، چون زليخا با اصرار زياد انجام خواسته خود را مى‏طلبيد و يوسف بر امتناع خود پاى مى‏فشرد، زليخا او را به زندان تهديد كرد، اما او فرمود: يكفينى ربى (خداى مرا كفايت كند).(13)

يوسف دربرابر توطئه همسر عزيز به‏گونه‏اى جدى امتناع مى‏ورزد كه حتى منجر به پاره‏شدن پيراهنش بدست زليخا مى‏گردد و از طرفى شجاعانه و با صلابت مى‏ايستد و مقاومت مى‏ورزد كه در نهايت زليخا در حضور زنان دربارى به عصمت يوسف اعتراف مى‏كند؛

وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ؛(14)

آرى من از او كام خواستم ولى او خود را نگاه داشت.

اين درس عبرت بزرگى از سوى يوسف است كه به ما نشان مى‏دهد چگونه انسان مى‏تواند زندگى دشوار و زجرآور را بر خوشى و آسايش ترجيح دهد، در شرايطى كه زندگى آسوده همراه با زيانكارى روحى و اخلاقى باشد.(15)

درس ديگر و پيامد تبليغى ديگر اين ماجرا، مقاومت دليرانه يوسف دربرابر شرايط جبار حاكم است كه همچون پدران بزرگوارش دربرابر شرايط نامطلوب سر فرود نمى‏آورد، بلكه با مقابله با آنها سعى در تغيير و اصلاح و بهبود آن مى‏نمايد.

ب) تكريم پدر و مادر -

از جلوه‏هاى تبليغ عملى در سيره يوسف، تكريم و احترام عميق والدين است. او هرچند به مقام نبوت و رياست كشورى پهناور يعنى عزت ظاهرى و معنوى نايل شده بود هرگز احسان و اكرام پدر و مادر را از ياد نبرد، بلكه به‏طور كامل و در همه مراحل آن را ادا نمود:

مرحله اول: از آن‏جا كه يوسف مى‏داند اندوه پدر بر فراق او بس عظيم است براى تسلى خاطرش، پيراهن خويش را برايش ارسال مى‏كند؛

إِذْهَبُوا بِقَمِيصِى هذا فَأَلْقُوهُ عَلى‏ وَجْهِ أَبِى يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِى بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ؛(16)

اين پيراهن مرا ببريد و آن را بر چهره پدرم بيفكنيد تا بينا شود. و همه كسان خود را نزدمن آوريد.

و در واقع با اين كار يكى از معجزات الهى خود را نيز آشكار مى‏سازد.

مرحله دوم: هنگامى كه پدر و مادر و برادرانش به قلمرو حكمرانى او مى‏رسند:

فَلَمّا دَخَلُوا عَلى‏ يُوسُفَ آوى‏ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ؛(17)

پس چون بر يوسف وارد شدند، پدر و مادر خويش را در كنار خويش گرفت و گفت: ان‏شاء الله، در امان داخل مصر شويد.

مرحله سوم: پدر و مادر را بر تحت عزت و سلطنت مى‏نشاند.

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلىَ العَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُؤْياىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّى حَقّاً؛(18)

و پدر و مادرش را بر تحت نشانيد و جملگى پيش او به سجده در افتادند و يوسف گفت: اى پدر، اين تعبير خواب پيشين من است. به يقين پروردگارم آن را راست گردانيد (تحقق بخشيد).

جالب است كه اين تكريم شامل برادر كوچك و حتى برادرانى كه با توطئه‏اى شيطانى جان او را در معرض خطر مرگ قرار داده بودند نيز مى‏شود، و اين بدان جهت است كه رحمت نبوت خطاكاران را نيز در بر مى‏گيرد. او وقتى برادرش را در حضور خود ديد چنين كرد:

وَلَمّا دَخَلُوا عَلى‏ يُوسُفَ آوى‏ إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّى أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ؛(19)

و چون بر يوسف وارد شدند، برادرش بنيامين را نزد خود جاى داد و گفت: من‏برادرتوام. پس از آنچه برادران مى‏كردند، غمگين مباش.

و در برخورد با برادران گنهكارش،

قالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ ألرّاحِمِينَ؛(20)

يوسف گفت: امروز بر شما سرزنشى نيست. خدا شما را مى‏آمرزد و او مهربان‏ترين مهربانان است.

يوسف پيامبر (بخش اول)

حامد خدادادي — Fri, 27 Jun 2008 23:50:00 GMT

يوسف فرزند يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم(ع) از پيامبران بنى‏اسرائيل و از انبياى عظام الهى است كه پس از تحمل محنت‏ها و آزمايش‏هاى فراوان به مقام نبوت و حكومت رسيد و على‏رغم اين فشارها و محنت ها در تمام مراحل زندگى ذره‏اى به گناه و انحراف ميل نكرد و ستايش بليغ خداوندى را نصيب خود نمود.

زيباترين داستان قرآن و به تعبير خود قرآن <احسن القصص» مربوط به اوست و تنها پيامبرى كه يك سوره كامل به قصه زندگانى و دعوت او اختصاص يافته هموست. نام يوسف 27 بار در قرآن و عمدتاً در سوره يوسف آورده شده و بسيار مورد مدح قرار گرفته است؛ شنيز محتواى 98 آيه قرآن به زندگانى و دعوتش مربوطاست.

يوسف، اسوه عفت و امانت

يوسف، به حقيقت تبلور كامل تمام فضايل اخلاقى و انسانى است. در شخصيت او همه خصال نيكو از مهر و عفو و تواضع گرفته تا توكل، عفت، ورع، امانت و تدبير نه تنها جلوه گر كه شعله‏ور است؛ اما در زندگى او و به فرا خور شرايط پيش آمده، صفاتى چند مانند عفت، امانت و مديريت او ظهور بيشترى داشته‏اند. بر اين اساس او را مى‏توان اسوه عفت و امانت معرفى كرد تا به شكلى صفات ديگر او را نيز در بر گيرد؛ عفت، نماينده صفات باطنى و امانت، در برگيرنده فضايل اجتماعى او.

شيوه‏هاى دعوت حضرت يوسف(ع)

1. خدا محورى

اساسى‏ترين محور در تبليغ يوسف، حضور بارز تفكر توحيد در تمام مراحل و لحظات زندگى پر فراز و نشيب اوست. او در سختى و راحت، گرفتارى و آسودگى همواره بر خدا تكيه داشت و هيچ تكيه گاه ديگرى اختيار نكرد. اين خدا محورى و اتكال به ذات لايزال الهى از سويى در گفتار نغز او موج مى‏زند و از سويى چون خورشيدى نورگستر، تمام اعمال و رفتارهاى او را نيز تحت پوشش قرار داده است. بنابراين او هم در قول و هم در عمل، مبلّغ شايسته توحيد بود؛ براى نمونه، گفتار او سرشار از ياد و شكر خداست؛

إِنِ الحُكْمُ إِلّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا إِيّاهُ... ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ...

قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّى أَحْسَنَ مَثْواىَ...

قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا...

ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ‏

جلوه‏هاى اين خدا محورى را در شيوه‏هاى متعدد تبليغى مى‏توانيم دريابيم كه عبارتند از:

الف) تأكيد بر توحيد -

جدا از تبليغ مؤثر عملى، در گفت‏وگوها و مناظره‏ها، بيشترين اصرار يوسف بر تثبيت يگانه پرستى در جان و روان مخاطبان بوده است؛ چرا كه جامعه مصر آن دوران، در اثر سلطه فرعون‏ها و فرعون صفتان از خدا باورى و خدا پرستى حقيقى دورشده و به ورطه‏هاى انحراف و شرك در افتاده بودند. در زندان خطاب به دو هم‏سلول خود چنين مى‏گويد:

يا صاحِبَىِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الواحِدُ القَهّارُ؛(1)

اى دو رفيق زندانيم، آيا خدايان پراكنده بهترند يا خداى يگانه مقتدر؟

ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ؛(2)

شما به جاى او جز نام‏هايى را نمى‏پرستيد كه شما و پدرانتان آنها را نامگذارى كرده‏ايد و خدا دليلى بر حقانيت آنها نازل نكرده است.

إِنِ الحُكْمُ إِلّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا إِيّاهُ ذلِكَ الدِّينُ القَيِّمُ؛(3)

فرمان جز براى خدا نيست. دستور داده كه جز او را نپرستيد. اين است دين درست.

وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِى إِبْراهِيمَ وَإِسْحقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَى‏ءٍ؛(4)

و آيين پدرانم ابراهيم و اسحاق و يعقوب را پيروى نموده‏ام. براى ما سزاوار نيست كه چيزى را شريك خدا كنيم.

ب) يادآورى فضل الهى و شكرگزارى دائم -

بهترين راه تحكيم پايه‏هاى توحيد در اذهان انسان‏هاى عادى بيان آثار، نعمت‏ها و كرامت‏هاى خداوندى است كه انديشه و وجدان مخاطبان را توأماً به خدا باورى ترغيب مى‏كند. يوسف در هر مرحله و موقعيت از حيات پربركتش نعمت و فضل الهى را يادآور مى‏شود و با اين يادآورى‏ها ضمن اداى شكر الهى، تفكر الهى را در جان مخاطبان زنده مى‏سازد؛ زمانى، ترك‏پرستش غير خدا و پيروى آيين ابراهيم را فضل الهى بر خود و ديگر مردمان مى‏شمرد؛

ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لايَشْكُرُونَ؛(5)

اين از عنايت خدا بر ما و مردم است، ولى بيشتر مردم سپاسگزارى نمى‏كنند.

و چون با پيشنهاد نامشروع مواجه مى‏شود؛

قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّى أَحْسَنَ مَثْواىَ؛(6)

گفت: پناه بر خدا. او آقاى من است. به من جاى نيكو داده است.

و وقتى توفيق زيارت پدر را مى‏يابد و ايام فراق پايان مى‏پذيرد، به شكرانه اظهارمى‏دارد:

وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُؤْياىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّى حَقّاً وَقَدْ أَحْسَنَ بِى إِذْ أَخْرَجَنِى مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ البَدْوِ... إِنَّ رَبِّى لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ العَلِيمُ الحَكِيمُ؛(7)

و يوسف گفت: اى پدر، اين است تعبير خواب پيشين من. به يقين، پروردگارم آن‏را راست گردانيد و به من احسان كرد؛ هنگامى كه مرا از زندان خارج ساخت و شما را از بيابان كنعان باز آورد ... به‏راستى پروردگار من به آنچه بخواهد صاحب لطف است، زيرا كه او داناى حكيم است.

در اين آيه به دو شيوه مستقيم (جمله ان ربى لطيف لما يشاء) و غير مستقيم (با بيان نعمت‏هاى الهى از جمله آزادى از زندان) شكر الهى را ادا نموده است. همچنين در صحنه معارفه برادران كلامى شكر آميز بيان مى‏كند؛

قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِى قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لايُضِيعُ أَجْرَ المُحْسِنِينَ؛(8)

گفت: من يوسفم و اين برادر من است، به راستى خدا بر ما منت نهاده است. بى‏گمان، هركه تقوا و صبر پيشه كند، خدا پاداش نيكوكاران را تباه نمى‏كند.

و در پايان ماجرا رو به سوى خدا مى‏كند و چنين زمزمه مى‏نمايد؛

رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِى مِنَ المُلْكِ وَعَلَّمْتَنِى مِنْ تَأْوِيلِ الأَحادِيثِ فاطِرَ السَّموتِ وَالأَرضِ أَنْتَ وَلِيىِّ فِى‏الدُّنْيا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِى مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِى بِالصّالِحِينَ؛(9)

بار پروردگارا، تو به من دولت دادى و از تعبير خواب‏ها به من آموختى. اى پديدآورنده آسمان‏ها و زمين، تنها تو در دنيا و آخرت مولاى منى؛ مرا مسلمان بميران و مرا به شايستگان ملحق فرما.

در توجه به قيامت

حامد خدادادي — Sat, 26 Apr 2008 23:41:00 GMT

( وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ: ) فَإِنَّ الْغايَةَ أَمامَکُمْ، وَ إِنَّ وَراءَکُمُ ‏السَّاعَةَ ‏تَحْدُوکُمْ‏، ‏تَخَفَّفُوا تَلْحَقُواْ، فَإِنَّما يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِکُمْ اخِرُکُمْ. أَقُولُ: إِنَّ هذَا الْکَلامَ لَوْ وُزِنَ بَعْدَ کَلامِ اللَّهِ سُبْحانَهُ، وَ ‏بَعْدَ کَلامِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ الِهِ بِکُلِّ کَلامِ لَمالَ بِهِ ‏راجِحاً، وَ بَرَّزَ عَلَيْهِ سابِقاً، فَأَمَّا قَوْلُهُ عَلَيْهِ السَّلامُ تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَما سُمِعَ کَلامٌ أَقَلُّ مِنْهُ مَسْمُوعاً وَ لا أَکْثَرُ مَحْصُولًا، وَ ما أَبْعَدَ غَوْرَها مِنْ کَلِمَةٍ، وَ ‏أَنْقَعَ‏ ‏نُطْفَتَها مِنْ حِکْمَةٍ، وَ قَدْ نَبَّهْنا فِى کِتابِ الْخَصائِصِ عَلى عِظَمِ قَدْرِها وَ شَرَفِ جَوْهَرِها.

ترجمه نهج البلاغه-مترجم محمد دشت

در توجه به قيامت

راه رستگارى

قيامت پيش روى شما و مرگ در پشت سر، شما را مى‏راند، سبکبار شويد تا برسيد، همانا آنان که رفتند در انتظار رسيدن شمايند. (اين سخن امام (ع) پس از سخن خدا و پيامبر (ص) با هر سخنى سنجيده شود بر آن برترى دارد و از آن پيشى مى‏گيرد و از جمله (سبکبار شويد تا برسيد) کلامى کوتاهتر و پر معنى‏تر از آن شنيده نشده چه کلمه ژرف و بلندى؟ چه جمله پر معنى و حکمت‏آميزى است؟ که تشنگى را با آب حکمت مى‏زدايد ما عظمت و شرافت اين جمله را در کتاب خود به نام (الخصائص) بيان کرده‏ايم)

شرح: کمال الدين ميثم بن علي ميثم بحراني

در توجه به قيامت

از خطبه‏هاى آن حضرت است

محققا پايان کار پيش روى شماست و قيامت يا مرگ در پى شماست و شما را مى‏راند. سبک شويد (بار گران را بيفکنيد) تا ملحق شويد (به کاروان برسيد) چه تحقيقا اولشان را در راه داشته‏اند تا آخرين شما به آنها ملحق شوند و يکباره به قيامت درآيند. سيدرضى در توصيف اين سخن امام (ع) گفته است که اين کلام امام (ع) اگر با هر سخنى غير از سخن خدا و رسول مقايسه شود از آن برتر خواهد بود و از آنها به صورت مشخصى پيشى خواهد گرفت. مثلا از همين فرموده امام (ع) تخففوا تلحقوا کلامى کوتاهتر و پرمعناتر شنيده نشده است. ژرفاى آن از هر سخنى بيشتر است. اين جمله تشنگى (هر تشنه‏اى) را برطرف مى‏کند. من در کتاب خصايص، به عظمت ارزش و برترى بيان آن اشاره کردم. من مى‏گويم (شارح) شک نيست که اين کلمات با وجود کوتاهى و کمى الفاظ داراى معانى نيک و مشتمل بر مواعظ نيکو و حکمت عالى مى‏باشد و داراى چهار جمله است. جمله اول: ان الغايه امامکم بايد دانست که هدف از ايجاد خلق اين است که عبادت خدا کنند چنان که خداوند فرموده است: و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون و مقصود از عبادت اين است که انسان به حضرت حق متصل شود و با بالهاى کمال در باغهاى بهشت با فرشتگان مقرب پرواز کند. اين همان هدف مطلوب و مقصود انسان است که وظيفه دارد حقيقتا به آن توجه کند اگر سعى کافى و وافى داشته باشد بدان دست مى‏يابد و در بهشت نعيم رستگار مى‏شود و اگر در طلب آن کوتاهى کند به راههاى انحرافى مى‏افتد و بدان نمى‏رسد، به يقين مى‏دانى که درهاى جهنم از دو سوى پل صراط باز است و انسانهاى منحرف در آن سقوط مى‏کنند و اين پايان کار آنهاست که با ديگران به جهنم وارد مى‏شوند. با توضيح فوق روشن شد که مقصود هر انسان پيش روى اوست که به سوى آن حرکت مى‏کند و بازگشت انسانها به آنجاست. جمله دوم: و ان ورائکم الساعه تحدوکم. مقصود از ساعت در اين عبارت قيامت صغراست که منظور از آن حتمى بودن مرگ است. دليل اين که قيامت صغرا در پشت سر قرار دارد آن است که انسان طبعا از مرگ نفرت دارد و از آن فرارى است و به حسب عرف و عادت چيزى که انسان از آن فرار مى‏کند در پشت سر قرار مى‏گيرد و چون مرگ از وجود انسان تاخر دارد و سرانجام انسان را درمى‏يابد پشت سر بودن مرگ و پيوستن آن به انسان تاخر عقلى است ولى تشبيه شده است به چيزى که تاخر حسى دارد ناگزير لفظ وراء که بيانگر جهت حسى است به طور استعاره به کار رفته است. اما اين که مرگ براى انسان آواز مى‏خواند بيان کننده اين حقيقت است که چون آواز خواندن، آرام و آهسته شتران را به پيش مى‏راند يادآورى مرگ و شنيدن نداى مناديان آن انسانها را مضطرب و ناراحت کرده و آنان را آماده مرگ و حرکت به سوى لقاءالله مى‏کند. بدين طريق انسان همان گونه که شتر به وسيله آواز، راههاى دور و سخت را مى‏پيمايد، وى نيز راههاى آخرت را مى‏پيمايد. بدين گونه تذکر مرگ به آوازخوانى ساربان تشبيه شده است. جمله سوم: تخففوا تلحقوا پس از آن که امام (ع) انسانها را توجه مى‏دهد به اين که هدف در پيش و مرگ در پشت سرشان است متذکر مى‏شود که سبقت گيرندگان به سوى هدف کسانى هستند که در سفر آخرت به رضوان خدا برسند و چنان که مى‏دانى قطع علايق و سبکبار بودن در سفر سبب سبقت گرفتن و رسيدن به پيشينيان است. بدين گونه امام (ع) با دو کلمه انسانها را امر مى‏کند که براى رسيدن به مقصد سبکبار باشند. کلمه اول اين است که سبکبار باشيد. سبکبار بودن کنايه از دستور دادن به زهد حقيقى است که قويترين وسيله‏ى قرب به حضرت حق است. و زهد عبارت است از کنار گذاشتن هر چيزى که انسان را از توجه به قبله حقيقى باز مى‏دارد و دورى از فرو رفتن در ماديات دنيا و جاذبه‏هاى آن، و دور ساختن هر چه غير از حق متعال و موجب خوددارى از ايثار است. اين حالت سنگينيها و بارهاى گرانى را که مانع از صعود و رسيدن به درجات خوبان است سبک مى‏کند، آن بارهاى گرانى که باعث داخل شدن به وادى هلاکت مى‏شود. اين فرموده امام (ع) در معناى شرط و به صورت استعاره کنايه‏اى آمده است. کلمه دوم اين است که: تا به مقصود برسيد. اين کلمه جزاى شرط است، با اين توضيح که اگر سبکبار شويد خواهيد رسيد. و مقصود از تلحقوا رسيدن به درجات سابقين يعنى اولياى خداست که به جايگاه عزت حق رسيده‏اند. ملازمه ميان سبکبار بودن و رسيدن به سابقين قبلا توضيح داده شد. چون در بخشش الهى بخلى نبوده و از آن ناحيه کوتاهى قابل تصور نيست. چنان که توضيح داده شد زهد حقيقى نيز قويترين سبب سلوک الى‏الله است، پس هرگاه نفس انسان آمادگى دورى جستن از غير خدا را پيدا کند و براى کسب نور به ذات کبريايى او توجه کند آنچه استعداد کسب فيض را پيدا کرده باشد بدان دست مى‏يابد و به درجات سابقين مى‏رسد و به ساحل عزت پروردگار و جاى امن او وارد مى‏شود. جمله چهارم: فانما ينتظر باولکم آخرکم يعنى آنها که قبلا از دنيا رفته‏اند در قيامت کبرا انتظار مرگ و آمدن ديگران را دارند. از اين جمله اين گونه مى‏توان برداشت کرد که چون نظر عنايت الهى به خلق يکسان است و منظور از برپايى قيامت در مورد انسانها وصول به ساحت عزت حق مى‏باشد که نهايت کمال وجودى انسانهاست، لذا امام (ع) طلب عنايت الهى مردم را که کمال وجودى آنهاست تشبيه کرده است به انتظار مردمى که مايلند همگى، آنها که جلوتر رفته‏اند و آنها که عقب مانده‏اند، به هم برسند بنابراين لفظ انتظار به عنوان استعاره براى طلب عنايت الهى به کار رفته است، و چون در اين جا انتظار مردم را براى رسيدن به عنايت حضرت حق و حضور در قيامت لازم دانسته است آن را دليل تشويق مردم به سبکبارى و قطع علايق دنيوى قرار داده است و شکى نيست که اين انتظار براى صاحبان خرد کار معقولى است که آنها را به خدا توجه مى‏دهد و از غير او باز مى‏دارد. اين شرح آن چيزى است که ما از رموز و اسرار اين کلامات دريافتيم. کلام سيدرضى (ره) براى ستايش اين کلمات و توجه دادن عظمت قدر آنها کافى است. سيدرضى لفظ نطفه را در اين سخن براى آب زلال حکمت استعاره آورده است .

منبع:نهج البلاغه

نکوهش دشمنان

حامد خدادادي — Sun, 20 Apr 2008 14:21:00 GMT

( وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ: ) إِتَّخَذُوا ‏الشَّيْطانَ‏ لِأَمْرِهِمْ ‏مِلاکاً، وَ اتَّخَذَهُمْ لَهُ ‏أَشْراکاً، ‏فَباضَ‏ ‏و ‏فَرَّخَ‏ فِى صُدُورِهِمْ، وَ ‏دَبّ‏ ‏وَ ‏دَرَجَ‏ فِى حُجُورِهِمْ، فَنَظَرَ بَأَعْيُنِهِمْ وَ نَطَقَ بِأَلْسِنَتِهِمْ، فَرَکِبَ بِهِمُ ‏الزَّلَلَ‏، وَ زَيَّنَ لَهُمُ ‏الْخَطَلَ‏ فِعْلَ مَن قَدْ ‏شَرِکَهُ‏ الشَّيْطانُ فِى سُلُطانِهِ، وَ نَطَقَ بِالْباطِلِ عَلى لِسانِهِ.

ترجمه نهج البلاغه-مترجم:محمد دشتي

نکوهش دشمنان

شناخت پيروان شيطان

منحرفان شيطان را، معيار کار خود گرفتند، و شيطان نيز آنها را دام خود قرار داد، و در دلهاى آنان تخم گذارد، و جوجه‏هاى خود را در دامانشان پرورش داد، پس با چشمهاى آنان مى‏نگريست، و با زبانهاى آنان، سخن مى‏گفت: پس با يارى آنها بر مرکب گمراهى سوار شد، و کردارهاى زشت را در نظرشان زيبا جلوه داد، مانند رفتار کسى که نشان مى‏داد در حکومت شيطان شريک است، و با زبان شيطان، باطل مى‏گويد.

شرح: کمال الدين ميثم بن علي ميثم بحراني

نکوهش دشمنان

از خطبه‏هاى آن حضرت است

ملاک الامر: چيزى که شى به آن استوار مى‏شود، مانند اين که مى‏گويند

القلب ملاک الجسد، دل ملاک تن است.

اشراک: ممکن است جمع شريک باشد مثل شريف و اشراف و ممکن است جمع شرک

باشد که به معناى ريسمان صيد است، مانند حبل و احبال.

دبيب: رفتن آهسته.

درج: راه رفتن تندتر از دبيب.

خطل: گفتار فاسد.

شرکه: شرکت کرد با او

شيطان را براى خود الگو قرار دادند و شيطان آنها را شريک خود قرار داد و در سينه آنها جا و مکان گرفت و با ملايمت با آنها آميزش کرد و با چشم آنها نگريست و با زبان آنها صحبت کرد و به وسيله آنها بر لغزشها مسلط و سوار شد و زشت ترين خطاها را در نظر آنها زيبا جلوه داد. فعل آنها مانند فعل کسى است که شيطان در قدرت او شريک شده باشد و با زبان او باطل را بر زبان آورد. اين بخش از کلام امام (ع) براى بيان تنفر است و آن نکوهش کسانى است که از روى دشمنى از حق کناره‏گيرى و با آن حضرت مخالفت کردند. در آغاز اشاره به اين واقعيت دارد که نفس آنها به حدى مطيع شيطان شده است که شيطان را همه کاره امور خود کرده‏اند و زندگى خود را با دستور شيطان مى‏چرخانند و عقل خود را از کار انداخته و دوستان شيطان شده‏اند، همچنان که خداوند متعال فرموده است: انا جعلنا الشياطين اولياء للذين لايومنون پس از آن که امام (ع) آنان را فرمانبردار شيطان معرفى مى‏کند به بعضى از امورى که شيطان در آن دخالت مى‏کند اشاره مى‏فرمايد که شيطان آنها را شريک خود مى‏گرداند و وقتى شيطان بر کارهاى آنها مسلط شود و نظام امر آنها را به دست گيرد به دلخواه خود، آنها را به هر طرف که بخواهد مى‏کشاند. به کار بردن کلمه اشراک در اين مورد به شرط اين که جمع شرک (دام صيد) باشد استعاره زيبايى است، چون فايده دام شکارى است که صياد قصد صيد او را کرده است و آن گروه به اين لحاظ که تحت تسلط شيطان قرار دارند و به دستورات او عمل مى‏کنند اسباب وسيله‏اى هستند که شيطان توسط آنها مردم ديگر را به مخالفت با امام وقت و خليفه خدا در زمين برمى‏انگيزد. آنها شباهت به دامى دارند که شيطان به وسيله‏ى اموال و زبان آنها فريب داده به باطل مى‏کشاند و مردم پيرو شيطان همچون ابزارى براى باطل در دست شيطانند و با زبان آنها مردم را به باطل دعوت مى‏کند، به همين سبب امام (ع) کلمه اشراک را براى پيروان شيطان استعاره آورده است. و اگر اشراک را به معناى شريک بگيريم مفهوم آن روشن است و نيازى به توضيح ندارد. پس از توضيح فوق، امام (ع) همراهى شيطان با پيروان گمراهش را به پرنده‏اى تشبيه کرده است که در لانه خود جا گرفته، تخم مى‏گذارد و سپس جوجه مى‏کند و جاگزينى شيطان در سينه آنها و همراهى تنگاتنگ آنها با شيطان را به پرنده و لانه گرفتن و تخم‏گذارى و جوجه‏دار شدنش تشبيه کرده است، همچنين تربيت و نمو شيطان در دامن آنها کنايه و استعاره است براى تربيت آنها با باطل و همراهى ابليس با آنها و جدا نشدنش از آنان، به نحوى که کودک در دامن پدر و مادر تربيت يافته و رشد مى‏کند. امام (ع) در دو جمله‏ى اول سجع مطرف را رعايت کرده و در دو جمله بعدى سجع متوازى را. فرموده است: فنظر باعينهم و نطق بالسنتهم جمله فوق امام (ع) به اين معنى است که مخالفان حضرت اختيار امورشان را به شيطان واگذاشتند و عقل خود را به کار نگرفتند، مگر به متابعت از شيطان و مشارکت او. قوله فرکب بهم الزلل و زين لهم الخطل اشاره به نتيجه پيروى از شيطان است که به وسيله آنها به مقاصدش مى‏رسد، آنها را در کارهايشان از دستورات خدا بيرون مى‏آورد و گفتار آنها را از فرمان خدا خارج مى‏کند که مقصد از تزين لهم الخطل همين است بدين سبب شيطان به وسيله‏ى آنها بر کار انحراف مسلط شده و امور فاسد و زشت را در نظر آنها مى‏آرايد و ثمره‏ى پيروى از شيطان اين است که شيطان به وسيله آنها به اميال خود دست مى‏يابد و آن عبارت است از افتادن به لغزشها و خطاها در افعال، و مجذوب شدن به گفتار زشت در اقوال. فرموده است: فعل من قد شرکه الشيطان فى سلطانه و نطق بالباطل على لسانه جمله بالا اشاره به اين است که افعال و اقوالى که از آنها بر خلاف دستورات خدا صادر مى‏شود به خاطر اين است که به پيروى از شيطان و مشارکت او صادر مى‏شود. ضمير سلطانه، به کسى برمى‏گردد که شيطان را در اراده و اختيارى که خدا در اعمالش به او داده شريک کرده است. کلمه فعل به عنوان مصدر، منصوب است يا ممکن است مفعول فعل مقدر فعلوا باشد، يا مفعول اتخذوا در جمله ماقبل، که در اين صورت فعل در معنى با اتخذوا موافق است نه در لفظ. در اين دو جمله آخر رعايت سجع مطرف شده است. خدا به حق داناتر است.